Oekraïens erfgoed duikt op in Friesland
Galerie Vassilev doet onlangs een opmerkelijke ontdekking tussen de eigen voorraad kunstwerken. Achter de opslag van schilderijen, keramiek, glaskunst en lijsten duiken bijzondere textielkunstwerken op – twee lange, handgeweven kleden. Ruim tien jaar geleden meegenomen tijdens een zoektocht naar Oekraïense kunst voor de Art Shop. Het spoor terug onthult dat het gaat om zogeheten kilim-lopers – textiel met een geschiedenis tot diep in de vorige eeuw.
Kilims bij toeval ontdenkt
Tijdens een bezoek aan Galerie Vassilev valt de blik van een Hongaarse vrouw op een stukje kleurig textiel, half verborgen onderin een kast. Het startsein van een tweede speurtocht – nu naar de achtergronden van dit cultureel erfgoed en de mensen die bij de kilims horen. Al snel blijkt het verhaal erachter even interessant als de kilims zelf.
De weefster Paraskeviya (†90)
In de dorpen van Bukovyna (Boekovina) zitten vrouwen nog altijd achter zelfgebouwde weefgetouwen. Grootmoeders leren hun kleindochters patronen die zij zelf weer leerden van hun moeder. De kilim is geen decoratie – het is familiegeschiedenis, symbooltaal, bescherming, herinnering.
De twee aangetroffen kilim-kunstwerken vinden hun oorsprong in een bergdorp in West-Oekraïne, ergens tussen Lviv en de Moldavische grens. Eén kleed is met zekerheid geweven door een vrouw die Paraskeviya heet. Dat vertelt Vova – haar kleinzoon – ingenieur uit de regio rond Lviv. Tien jaar geleden brengt hij Galerie Vassilev op het spoor van de kleine schat op zolder bij zijn oma.
Kilim-traditie overleeft eeuwenlang
In de Oekraïense Karpaten behoort de kilim tot de oudste vormen van volkskunst in Europa. Wol wordt gesponnen, met planten geverfd en op houten weefgetouwen verwerkt tot rituele kleden.
Elk dorp kent eigen kleuren, tekens en beschermende symbolen. Maar wat generaties lang vanzelfsprekend is, telt vandaag niet meer. De traditie overleeft — maar is kwetsbaar.
De symboliek uit de karpaten
Paraskeviya leert het weven kort na haar huwelijk met Dimitri, in Bukovyna aan de rand van de Karpaten. In de witgepleisterde khata met haar gesneden houten ramen staat het zelfgebouwde weefgetouw – de krosna – dat Dimitri voor haar maakt. Wol van eigen schapen. Kunstwerken, onder meer geïnspireerd door de naaste omgeving. Vogels, bloemen, sterren – eenmaal op de kilim worden het symbolen van bescherming en leven. Paraskeviya weeft niet voor de markt. Ze weeft voor haar huis en haar familie.
De huizen
Op het erf staat naast de khata een kleinere woning: de zwarte letnik met witte kalklijnen. Daar woont Paraskeviya tot haar negentigste – mijmerend over de mooie, maar zware jaren achter haar en over de symboliek in haar kilims.
De zolder
De grote loper blijft altijd in de familie. Voor feestelijke dagen. Zo herinnert Vova zich al vanaf zijn kindertijd. Totdat het stil wordt in huis. Dimitri sterft. Paraskeviya wordt oud. Stof daalt neer op zolder.
Tien jaar geleden beklimt Vova weer de houten trap. Boven liggen de kleden van zijn oma, netjes opgerold. Zoals vroeger. Een paar weken later zijn ze op weg naar Friesland. Pas tien jaar later herontdekt als iets uitzonderlijks. Zo wordt een klein deel van Oekraïens erfgoed ineens ook een Fries verhaal.
Weven in Oekraïne – herkomst & historie
De Oekraïense kilimtraditie behoort tot de oudste vormen van volkskunst in Europa. In dorpen verspreid over de Karpaten, Bukovyna en Podillia spinnen vrouwen eeuwenlang wol, verven die met planten en weven er rituele kleden van. Bukovyna, Paraskeviya’s roots, kent een eigen stijl: grote motieven, krachtige contrasten, kleuren als smaragdgroen, karmijn, paars en crème.
Iconenwand
Een kilim is nooit alleen gebruiksvoorwerp. Hij ligt bij huwelijken en geboortes, hangt op de iconenwand als bescherming tegen het kwade. Paarden staan voor kracht, vogels voor geluk, bloemen voor vruchtbaarheid. Wie weeft, vertelt. Wie kijkt, begrijpt.
Symboliek in Bukovynse kilims
Ruiter/paard: bescherming en moed
Vogel: voorspoed, wedergeboorte
Kruis-bloemen: talisman tegen het kwade
Groen veld: aarde en vruchtbaarheid
Verstoord ritme
De twintigste eeuw verstoort het ritme. Dorpen lopen leeg, ambachten verdwijnen. Maar de kleden blijven. Soms duiken ze op onverwachte plekken op. Ook buiten Oekraïne – in Friesland nu.
CULTURELE REFERENTIES
National Museum of Ukrainian Folk Decorative Art – Kyiv
De traditie van Bukovynse kilims maakt deel uit van een bredere Oost-Europese textielcultuur waarin symboliek, ambacht en ritueel samenkomen. Vergelijkbare motieven en technieken zijn terug te vinden in collecties van het National Museum of Ukrainian Folk Decorative Art in Kyiv, waar traditionele weefkunst wordt bewaard als cultureel erfgoed.
National Museum of Ukrainian Folk Decorative Art. Kyiv, Ukraine Institutional collection preserving traditional Ukrainian decorative and textile heritage.
Skrynia – Objects of Power illustrated book
Een bijzondere visuele en inhoudelijke inspiratiebron vormt de uitgave Скриня. Речі сили (Skrynia – Objects of Power), uitgegeven door Видавництво Старого Лева (Lviv, 2016). Deze rijk geïllustreerde publicatie documenteert Oekraïense objecten met rituele en symbolische betekenis, waaronder textieltradities die nauw aansluiten bij de wereld waaruit de kilims van Paraskeviya voortkomen.
Видавництво Старого Лева (Old Lion Publishing House), Lviv, 2016. Скриня. Речі сили (Skrynia – Objects of Power). ISBN 978-617-679-323-6.
EPILOOG
Oorlog in beeld
De zoektocht naar de mensen achter de kilims brengt ook een oorlog in beeld. Met kleuren van verzet, verlies en verdriet. Blauw en geel vooral – de kleuren van de Oekraïense vlag. Na 24 februari 2022 uitgegroeid tot meer dan een nationaal symbool: tekenen van leven, hoop en bescherming. Herkenbare symbolen. Uit Paraskeviya’s kilims.
Kilims zwijgen niet
Paraskeviya is er niet meer voor de kleuren van de actualiteit. Maar ze staan ongetwijfeld op – de nieuwe generatie vrouwen achter weefgetouwen. Om een nieuw verhaal in wol te weven. Over oorlog. Over eendracht. Over liefde. Over vrijheid.
Geschiedenis in wol. Kilims zwijgen niet.
ACHTERGRONDVERHALEN
kaart is aan het laden - een ogenblik geduld aub...